Een nieuwe ethiek voor een oude planeet?

Vandaag mocht ik in het oudste Gentse gebouw, de Sint Baafsabdij, een debat bijwonen georganiseerd door Terra Reversa, MO* en de Buren van de Abdij rond het thema: "een nieuwe ethiek voor een oude planeet ... een debat over duurzaamheid en rechtvaardigheid". De hoofdactoren van het debat zijn te zien op de foto: Alma De Walsche van het tijdschrift MO*, Jef Peeters filosoof en hoofdredacteur van het tijdschrift Oikos, de Nederlandse milieufilosoof Koo van der Wal, Marian De Blonde (UA), Annick De Witt (VU Amsterdam) en Toon Vandevelde (K.U.Leuven).

Ik haal enkele discussiepunten aan die mij getroffen hebben in de boeiende uiteenzettingen en discussies.

Het viel me op de eerste plaats op hoe hard Koo, Marian en Annick waren voor de moderniteit. De schuld voor de huidige milieucrisis is op de eerste plaats, zo begrijp ik hen, te zoeken bij het moderne wereldbeeld, met zijn instrumentalistische visie op wereld en mens, met zijn operationele rationaliteit, en met zijn gelijkstelling van welvaart en welzijn. Ik ben het er natuurlijk eens dat de milieucrisis nauw verbonden is met onze wereldbeelden en de wijze waarop wij onze maatschappijen inrichten. Daar is zeker iets misgelopen, maar ik weet niet of ik de moderniteit zo zwaar zou aanpakken - het lijkt mij eerder te gaan om perversies van de moderniteit, met name daar waar wetenschappelijke rationaliteit (in het bijzonder de rationaliteit van de eocnomie) omwille van allerlei belangen eenzijdig wordt gehanteerd en absoluut wordt gesteld waarbij de indruk gewekt wordt dat de rationaliteit zelf en niet het (op belangen gerichte) politieke gebruik dat men ervan maakt onze wereld en samenlevingen uittekent.

Toon legde de nadruk op de economie en hoe deze een belangrijke rol kan spelen: om de milieucrisis tegen te gaan kan men op efficiënte wijze met belastingen werken, of ook de "ware" kosten aanrekenen (bvb. van het vliegtuigreizen). Deze discussies over de rol van de economie en hoe de economische wetmatigheden onze wereldbeelden kleuren, blijven voor mij moeilijk en ik heb de indruk niet altijd te begrijpen.

Ik heb genoten van de nadruk die Marian legde op het belang van het samen dromen en fantaseren van een toekomst, die dan als verbeelding ons huidige handelen kan stimuleren en opwekken. Dit is een mooi eschatologisch perspectief, dat ik ook graag onder de noemer "vieren" plaats: soms moeten we dit visioen vieren of spelen: de fantasie grijpt ons dan ook aan in ons concrete dagdagelijkse leven.

Tenslotte vond ik de aanbevelingen van Toon voor een nieuwe ethiek bijzonder uitdagend. (1) Een nieuwe ethiek moet niet alleen de wonden van de nabije mens helen, maar ook tot solidariteit oproepen met mensen die zowel in de tijd als in de ruimte, ver van ons zijn. (2) Een nieuwe ethiek moet ons opnieuw leren omgaan met het stellen van grenzen. (3) Een nieuwe ethiek moet de actoren op een nieuwe wijze tijdsbewust maken en de tijdshorizon verleggen. We denken immers te veel op korte termijn, re-actief, en niet op lange termijn, pro-actief. Dit is in het bijzonder een probleem voor onze politici, die heel dikwijls te veel afgestemd zijn op de komende verkiezingen: zover denken ze.

Deze namiddag was voor mij een aanmoediging om verder het belang te blijven benadrukken van gemeenschappelijke onderscheiding en relationeel constructionisme.

Voor wie nog enkele fotos wenst te zien van het debat.

Peter Tom Jones over ecologische economie in een wereld in transitie

Op donderdagavond 15 mei was Peter Tom Jones, ingenieur metaalkunde aan de K.U.Leuven, te gast op het Forum voor Bevrijdingstheologieën, waar hij sprak en van gedachten wisselde met de aanwezige leden van het Forum over duurzame transitie. Tom, op wiens webstek heel wat materiaal over de milieu-uitdagingen terug te vinden is, begon met een gevatte schets van de crisis en haar uitdagingen. Ja, het klimaat is aan het opwarmen en menselijke activiteit (voedsel, transport, recreatie, woning) is de hoofdverantwoordelijke. Ja, de rijkste landen dragen daarbij de grootste historische verantwoordelijkheid, terwijl de arme regio's de grootste moeite hebben om zich aan te passen: ze beschikken noch over geld noch over de nodige technologie. Dat is meteen een ethische kwestie. De ecosceptici die thans van oordeel zijn dat het een kwestie is van aanpassing zonder dat mitigatie daar nog komt bij kijken zijn brutaal: ze schrijven meteen een groot deel van de lijdende bevolking van onze planeet af. Aartsbisschop Desmund Tutu spreekt daarom van "Adaptation Apartheid": wie rijk is kan zich aanpassen, wie arm is wordt de pineut. Ecosceptici zijn dus niet alleen verkeerd in hun analyse, hun positie is ook ethisch onaanvaardbaar.

De situatie is zeer ernstig, maar Tom denkt proactief en optimistisch. De visie-vraag is belangrijk: waar willen we binnen 50 jaar met onze wereld staan? Welke technologische middelen willen we ontwikkelen om daar te geraken en welke gedragsveranderingen gaan daarbij nodig zijn, want de technologie schiet op zich te kort. Hoe maken we de transitie of overgang naar een duurzame wereld? Hierbij suggereert Tom een viervoudige E-strategie: Enable, Encourage, Exemplify, Engage. Op wereldniveau kan men een "contraction and convergence" politiek voeren: de levenswijze in de rijke westerse landen is niet duurzaam en deze moeten hun CO2 productie inkrimpen tot zij samen met de landen in ontwikkeling, die ruimte krijgen om te groeien, een CO2 uitstoot niveau bereiken dat voor de wereld als geheel duurzaam is. Dit vereist "transitie management", overgangsmanagement, waarbij creatieve spitslopers een belangrijke rol spelen.

In de persoon van Tom wordt al heel snel duidelijk hoe complex en veelzijdig de uitdagingen zijn: hier is niet alleen een ingenieur aan het woord, maar iemand die in de diepte weet heeft van economische en sociologische debatten, iemand die over een fijne ethisch aanvoelen beschikt, en iemand die het ook belangrijk vindt dat theologen en religieuze organisaties zich hierbij engageren. Tom is een besmettelijk iemand in de positieve zin van het woord: hij bemoedigt, opent pistes en creativiteit. Ik probeer zelf theologische heuristiek te onderrichten aan jonge theologiestudenten die leven in een transitietijd; Tom benadrukt eveneens de noodzaak om te denken in termen van transitie, ook in de economie, de wetenschappen, enz.

Foto's van de bijeenkomst zijn te vinden op de volgende webpagina.

Foto's bij de LOGOS III vormingsdag van 5 mei 2008

Op 5 mei 2008 organiseerde de onderzoekseenheid systematische theologie (OEST) van de faculteit godgeleerdheid van de K.U.Leuven haar derde LOGOS vormingsdag, met als thema: "Wanneer de schepping kreunt in barensweeën: hedendaagse reflecties over schepping". Foto's over deze bijeenkomst zijn te vinden op deze webpagina. Ten behoeve van de Engelstalige studenten van de faculteit heb ik enkele overwegingen gepubliceerd op mijn Engelstalige blog. Er werd eveneens bij Halewijn, onder dezelfde titel als de studiedag een boek uitgegeven (door Anneleen Decoene, Marianne Servaas, en mezelf) met de verschillende bijdragen.

Halfjaarlijkse EVKT bijeenkomst over theologie, geloof en wetenschap

Vandaag hield het EVKT, de Vlaamse sectie van het ESCT (European Society for Catholic Theology) haar halfjaarlijkse bijeenkomst. Aan Taede Smedes, medewerker aan de onderzoekseenheid systematische theologie (OEST) van de faculteit godgeleerdheid van de K.U.Leuven, en aan Jürgen François, professor in de scheppingsleer aan het Brugse Groot-Seminarie die onlangs in het tijdschrift Collationes (38(2008):1, 5-30) een artikel schreef met als titel: "Dat kan toch geen toeval zijn! Achtergronden en kritische kanttekeningen bij intelligent design", was gevraagd om een inleiding te verzorgen rond het thema "geloof, theologie en wetenschap". Het werd een bijzonder boeiend gesprek waarbij ik enkele gedachten neergeschreven heb in mijn Engelstalige blog. Het valt mij vooral op hoe wij nood hebben aan heuristich, onderscheidend, transdisciplinair en relationeel theologisch denken.

Gustavo Gutiérrez te gast op het Forum voor Bevrijdingstheologieën

In het laatste nummer van het weekblad Tertio verscheen een artikel van de hand van Jan Glorieux ('Dienst aan de arme is dienst aan Christus') over het bezoek van de bevrijdingstheoloog Gustavo Gutiérrez o.p. aan het Centrum en het Forum voor Bevrijdingstheologieën. Op een bijzonder seminarie in de loop van de namiddag sprak G. Gutiérrez over theologie in tijden van globalisatie. 's Avonds op het Forum bracht hij een bijdrage over de voorkeursoptie voor de armen. Wie foto's wil zien van deze gebeurtenis kan terecht op deze webpagina.

marc desmettelijke gedachten

Marc Desmet is een medebroeder Jezuïet, een arts in de palliatieve zorgen, een van die veelzijdig begaafde mensen die bovendien geniet van de gave van het woord. Hij is net een blog gestart onder de titel "marc desmettelijke gedachten". Voor wie af en toe een geut ernstige humor met diepe achtergrond weet te genieten, is dit zeker het bezoeken waard.

Roger Burggraeve: de genade van het troostende denken

Tijdens de voorbije week werd aan de Faculteit Godgeleerdheid, K.U.Leuven, bij gelegenheid van zijn emeritaat, professor Roger Burggraeve gehuldigd. Bij de internationale conferentie "Responsibility, God and Society: Theological Ethics in Dialogue" hoorde op zaterdag 10 mei 2008 ook een Nederlandstalige huldiging waar Roger Burggraeve zelf, na een voordracht van Renée van Riessen over "Mensen als plaats van God. Levinas en de christelijke theologie in gesprek over kenosis", een afscheidscollege gehouden heeft over "Ben ik dan de hoeder van mijn broeder? Over de ziel en reikwijdte van onze verantwoordelijkheid".

Wie hem kent, weet dat Roger Burggraeve kan boeien: hij heeft iets te zeggen dat mensen beweegt en hij kan vrij spreken omdat hij spreekt over zaken die hem diep bewegen én ook de ruime intellectuele, theologische en culturele bagage heeft om het te zeggen. Bovendien wordt zijn denken gestructureerd door een aantal constanten, waaronder bijvoorbeeld zijn interesse voor de Joods Franse denker Emmanuel Lévinas, zijn worstelen met de bijbel, en de gevoelige en tegelijkertijd veeleisende aandacht voor mensen en wat hen overkomt zoals blijkt uit de groei-ethiek waaraan hij heel zijn leven gewerkt heeft. Dat alles was ook aanwezig in zijn college vandaag. Ik blijf bij enkele punten staan die mij bijzonder getroffen hebben zonder de minste poging te ondernemen om de voordracht samen te vatten. Het kan wel helpen om te weten dat de grote boog van zijn betoog opgespannen werd door de vraag in welke beschaving wij mens wensen te worden, die van Kaïn die aan God antwoordt, na de moord op zijn broer Abel: "Ben ik dan de hoeder van mijn broeder?" (Gen 4,9), of die van het gesprek tussen Abraham en God wanneer deze laatste uit verontwaardiging om het onmenselijke kwaad dat er gebeurt, de stad Sodom wil vernietigen (Gen 18). Over die bijbelse teksten had E. Lévinas ook gesproken toen hij in de jaren '80 de K.U.Leuven bezocht, precies op de plaats waar vandaag Roger Burggraeve gehuldigd werd.

Het kwaad dat in Sodom bedreven wordt - zo Burggraeve's lezing van Gen 18 - is in de ogen van God zo onverdraaglijk dat God zelf polshoogte gaat nemen vooraleer zijn besluit uit te voeren de stad te vernielen. God heeft het wat moeilijk om dit verschrikkelijke voornemen ter sprake te brengen bij Abraham, wellicht omdat God vreest dat Abraham het er niet mee eens zal zijn. En zo is het inderdaad: Gods vreselijke logica om het kwaad uit te roeien, ook indien daar enkele onschuldige slachtoffers bij zouden vallen - zo onverdraaglijk is het kwaad in Gods ogen dat God bereid is die slachtoffers in koop te nemen! - beantwoordt Abraham met een al even excentrieke opvatting: kunnen niet een groot aantal misdadigers en smeerlappen gered worden omdat er toch enkele rechtvaardigen zijn?
Ik denk daarbij aan de logica van de zich uitdijende olievlek: tast de olie van de kwaden uiteindelijk ook het lot van de goeden aan, of is de olie van de goeden een uiteindelijke zegen ook voor de kwaden? In het concrete leven zijn kwaad en goed, vreugde en verdriet, natuurlijk onlosmakelijk met elkaar verweven als op de velden het goede gewas met het onkruid ... Er stelt zich natuurlijk wel een uiteindelijke vraag: wie haalt het dan: de dood voor allen, of het leven voor allen? Het doet me denken aan die moeilijke en controversiële theologische kwestie van de apocatastase: zou het mogelijk zijn dat uiteindelijk iedereen, alle schepselen, ook de duivel (!!), in de hemel zullen vertoeven? Het lijkt een aanfluiting van de rechtvaardigheid, een miskenning van de gerechtvaardigde verontwaardiging over het kwaad dat mensen aanrichten. En toch kunnen wij ons geen enkele mens inbeelden - hoe slecht die ook moge zijn - die niet door een of andere mens bemind of gekoesterd wordt. Kan dan de minnaar in de hemel zijn, als de beminde in de hel is? Kan de minnaar zich zo maar losweken van het lot van de beminde? Zouden de minaars tenslotte niet ook de beminden, hoe kwaad ze ook zijn, de hemel inlokken, omdat anders hun liefde niet volledig zou zijn ... Gelukkig is daarbij God zelf de eerste minnaar, want niemand van ons kan claimen zonder kwaadaardigheid te zijn.
Dat zijn voor mij heel moeilijke vragen, maar ze maken mijn hart en mijn ziel week, ze troosten mij, want ze staan me toe om die liefdeskracht in mij te raken, die ook Gods liefdeskracht is en waarbij het goed toeven is. Wanneer Roger Burggraeve aan het spreken was kwam, bij alle theologische ernst en nauwgezetheid, die vertroosting naar boven. Dit is iets wat bij Roger Burggraeve duidelijk wordt: troost is ook een criterium voor goede theologie - en 't is een jezuïet die dit van een salesiaan leert ...

Roger Burggraeve wees ook op een dubbel aspect in de wijze waarop Abraham God aanspreekt: "Mag ik zo vrij zijn tot mijn Heer te spreken, ofschoon ik maar stof en as ben?" (Gen 18,27). Vrijmoedigheid en bewustzijn van eindigheid en sterfelijkheid, bewustzijn van de verwevenheid in de geschiedenis van goed en kwaad en tegelijkertijd de moed om God te bevragen en in vraag te stellen ... Misschien, alzo R. Burggraeve, was dat wel wat aan Kaïn ontbrak: hij sprak niet meer tegen God, hij ging bij God niet klagen omdat hij zichzelf onrechtvaardig behandeld voelde toen Abels offer wel, maar het zijne niet werd aanvaard door God. Vrijmoedigheid ten aanzien van God had wellicht de broedermoord verhinderd ...
Ook dat is weer zeer troostend: het vrijmoedige gesprek met God aandurven als krijtlijn voor het menselijke samenleven en het naar duurzame vrede toe transformeren van conflicten met hoog geweldspotentieel. De houding van Abraham staat hem toe om voor zijn medemens bij God te bedelen - misschien, zo Roger Burggraeve, is het smeekgebed wel diepgaander dan de aanbidding van God. We verliezen ons inderdaad soms in de aanbidding, we kijken zo intens naar God, dat we vergeten om met God en vanuit God naar onze medemensen te kijken.

Tenslotte is de spanning tussen Kaïn en Abraham de vraag of wij inderdaad de hoeders van onze broeders zijn. Zijn wij als hoeders van elkaar geschapen: God is zo in ons dat wij met elkaar verbonden zijn, dat wij verantwoordelijkheid voor ons dragen? Dit is de kern van onze ehtische lotsbestemming, het is eveneens een ontolgoie die theologische betekenis heeft.

Het gelegenheidskoortje onder leiding van professor Peter De Mey zong een mooie, toepasselijke hymne van John Rutter: "For the joy of human love, brother, sister, parent, child, friends on earth and friends above. For all gentle thought and mild: Lord of all, to thee we raise this our joyful hymn of praise". Gezegend zijn zij die zoals gij, Roger, hun medemensen besmetten met het troostende denken. Zoveel dank. En laten we ook de decaan van de faculteit, Mathijs Lamberigts, bedanken voor zijn wijze woorden: "de geëmeriteerde professor wordt nu vervangen door de professor emeritus". Blijf ons stimuleren, Roger, in die volle vreugde die we vandaag op je gelaat konden lezen.